مجله اینترنتی مدیریت بحران و سوانح

در خبرها شنیدیم که مرکز مدیریت بحران شهر تهران با همکارای آژانس کمکهای بین المللی سویس به دنبال تشکیل و ایجاد گروههای داوطلب محلی برای انجام فعالیتهای امداد و نجات در محلات تهران هستند. بدون تردید انجام این کار یکی از گامهای اساسی و مهم و بلند مدت در مدیریت بحران در کشور خواهد بود. این گروهها که در زبان انگلیسی با نامهای مختلفی شناسایی می شوند (Community Emergency Response Team (CERT) و Neighborhood Emergency Response Team (NERT)) افراد داوطلبی هستند که آموزشهای پایه لازم در زمینه مدیریت بحران بخصوص در موارد آمادگی و مقابله با آن مانند نحوه خاموش کردن آتش، جستجو و نجات مجروحان و ارایه کمکهای اولیه می بینند و در مواقع بحرانی قیل از رسیدن و یا در کنار تیم های اصلی مدیریت بحران در محلات خود به فعالیت مشغول می شوند.
با آنکه داوطلبان از گذشته تا کنون نقش مهمی در این زمینه ها ابفا می کرده اند ولی تشکیل گروههای داوطلب محله ای مدیریت بحران پدیده نسبتا جدیدی است که تاریخچه آن تقریبا به اواسط دهه 80 میلادی بر می گردد. اداره آتش نشانی لوس آنجلس برای اولین بار در آمریکا این گروهها را تشکیل داد و سازمان مدیریت بحران فدرال (FEMA) این ایده را به سراسر آمریکا گسترش داد و اکنون در بیش از 45 ایالت آمریکا و بسیاری از کشورهای دیگر این گروهها وجود دارند.
دلیل اصلی ایجاد این گروهها استفاده از تجربیات بحرانهای گذشته است و اصولا مبتنی بر دو اندیشه است. اول اینکه افرادی که در این گروهها عضو می شوند در پی آموزشهای ارایه شده آمادگی بیشتری در برابر سوانح پیدا خواهند کرد. دوم اینکه این افراد قادر خواهند بود به عنوان نیروهای کمکی در هنگام بحرانها به خود و خانواده خود و همسایگان کمکهای امداد و نجات اولیه را تا زمان رسیدن کمکها از سازمانهای متولی ارایه دهند.
این گروهها معمولا توسط شهرداری ها و با کمک سازمانهای مدیریت بحران و سازمانهای امدادی مانند هلال احمر و یا صلیب سرخ در هر محله ایجاد می شوند. معمولا یک نفر هماهنگ کننده در شهرداری ها ارتباط آنها با شهرداری و یا سازمان مسئول مدیریت بحران را برقرار می کند. اداره داخلی گروهها اصولا بر عهده اعضاء گروه گذاشته می شود ولی آموزش، تدارک و هماهنگی آنها با سازمانهای دیگر بر عهده شهرداری و یا نهاد مربوطه است. با توجه به اینکه این افراد ممکن است در حین انجام کار دچار مشکلات و صدمات شوند قوانین حمایتی برای پشتیبانی حقوقی این افراد نیز وضع می شود و یا تحت پوشش قوانین مربوط به بکار گیری نیروهای داوطلب می شوند.
از نظر تعداد افراد و ترکیب هر تیم استاندارد خاصی وجود ندارد ولی توصیه شده است که این تیمها در گروههای ده نفره با ترکیب زیر باشند:
• رهبر گروه (1 نفر)
• تیم آتش نشانی (2 نفر)
• تیم جستجو و نجات (2 نفر)
• تیم معاینات پزشکی (2 نفر)
• تیم ارایه کمکهای پزشکی (2 نفر)
رهبر تیم در هنگام بحران به عنوان فرمانده عملیات محلی است تا زمانی که مسئولین و سازمانهای اصلی در محل مستقر شوند. وظیفه او انجام ارزیابی اولیه وضعیت، تعیین اقدامات قابل انجام، فراخوانی افراد و اطمینان از صحت و سلامت آنها و داشتن وسایل و تجهیزات لازم، تقسیم کار، نحوه استفاده از نیروهای داوطلب مردمی در محل، تهیه گزارش، ارتباط با سازمانهای مسئول و بطور کلی هدایت عملیات طبق دستورالعمل های داده شده و تشخیص فردی است. گروه آتش نشانی اقدام به خاموش کردن آتش سوزی های کوچک احتمالی در محل و کمک به سایر افراد تیم و تخلیه اضطراری افراد و مجروحان و مانند آنها می باشد. افراد جستجو و نجات اقدام به شناسایی افراد آسیب دیده و در صورت امکان تلاش به نجات آنها با کمک افراد دیگر موجود در تیم مطابق با آموزشهای ارایه شده می نمایند. گروههای پزشکی نیز اقدام به شناسایی مشکلات افراد آسیب دیده و درمان موقتی آنها تا حد امکان و انتقال به بیمارستان می نمایند.

آموزش گروههای داوطلب کار چندان دشواری نیست. کلاسها را می توان در مقیاسهای بزرگ و با شرکت تعداد زیادی از افراد انجام داد. کلاسها معمولا شامل سخنرانی افراد متخصص و تشریح دستورالعملهای انجام عملیات امداد و نجات می شوند. برای تشکیل گروهها و جذب افراد از روشهای مختلف تشویقی و تبلیغی می توان کمک گرفت. در ارایه آموزشها نیز می توان از افراد داوطلب و یا کسانی که قبلا این آموزشها را دیده اند استفاده کرد. سازماندهی افراد و گروههایی که آموزش می بینند بسیار مهم است.
با امید به اینکه هر چه زودتر این گروهها با کیفیت عالی در تهران و سپس سایر شهرهای ایران ایجاد شوند و در بحرانهای احتمالی بعدی با حضور این گروهها شاهد کاهش تلفات انسانی و تاثیر گذاری آنها باشیم.

استاندارد سازی پدیده ها، فعالیتها و محصولات از جمله اقداماتی هستند که انجام برخی امور در جامعه را نهادینه و تا حدودی یکسان کرده و اطمینان بوجود می آورد که اگر کار طبق استاندارد مربوطه تهیه شده باشد دارای ویژگی های مورد نظر خواهند بود. از جمله اموری که به نظر می رسد وجود و رعایت استاندارد در آن خالی از اهمیت نباشد مدیریت بحران است. هر ساله برنامه های متنوعی در سطوح مختلف برای مدیریت بحران تهیه و اجرا می شوند که تفاوتهای زیادی با یکدیگز داشته و از این جهت امکان مقایسه و ارزیابی و سنجش اثر گذاری آنها بسیار مشکل است. به همین منظور در آمریکا از اوایل دهه 90 میلادی تلاشهایی برای استاندارد کردن مدیریت بحران آغاز شد.
در سال 1991 موسسه استانداردهای ملی آتش (National Fire Standard Association) کمیته مخصوصی را برای تهیه استاندارد مدیریت بحران ایجاد کرد. ماموریت این کمیته آن بود که استانداردهای لازم برای آمادگی، مقابله و بازسازی پس از بحرانها را تنظیم نماید. اولین سندی که این کمیته تنظیم کرد سندی با عنوان "دستورالعمل مدیریت بحران (Recommended Practice for Disaster Management) " بود که با شماره 1600 در مجمع عمومی موسسع استانداردهای ملی آتش در سال 1995 به تصویب رسید. این سند در سال 2000 مورد بازنگری قرار گرفت و مسایل و برنامه های مدیریت بحران در موسسات خصوصی را نیز شامل گردید. در سال 2004 نیز مجددا بازنگری شد. البته نسخه سال 2004 بیشتر تغییرات شکلی داشت و از نظر محتوا همچنان با نسخه قبلی تفاوتی نداشت. این استاندارد برای بار سوم امسال نیز مورد تجدید نظر قرار گرفته است و انتظار می رود نسخه جدید تر آن که دارای تغییرات زیادی در مقایسه با نسخه های پیشین می باشد به زودی ارایه شود.
این استاندارد با آنکه در آمریکا تهیه شده است ولی مورد استفاده دیگر کشورها هم قرار گرفته است. برخی کشورها مانند کانادا در حال تطبیق این استاندارد با وضعیت خودشان هستند و در واقع به دنبال اسجاد نسخه بومی این استاندارد می باشند. کشورهای دیگری هم که استانداردهای خودشان را تهیه کرده اند از این استاندارد استفاده می کنند.
این استاندارد در 5 فصل و 5 ضمیمه تهیه شده است. عنوان فصول عبارتند از:
1. کلیات
2. منابع و مآخذ مورد استفاده
3. تعاریف
4. مدیریت برنامه ها
5. عناصر برنامه ها

شما می توانید نسخه 2004 این استاندارد را در سایت زیر بیابید.
http://www.nfpa.org/assets/files/pdf/nfpa1600.pdf

استاندارد سازی برنامه ها و اقدامات مربوط به مدیریت بحران در ایران نیز می تواند گام مثبت خوبی در این زمینه باشد. استاندارد 1600 می تواند راهنما و مبنای خوبی برای تهیه این نوع استاندارد ها در کشور قرار گیرد.

ارتباطات و مخابرات از مهمترین ابزارهای مدیریت بحران هستند و تجربه بحرانهای اخیر نشان می دهند که سیستمهای ارتباطات و مخابرات از جمله سیستمهایی هستند که در اثر سوانح دچار مشکل شده و به همین علت عملیات و اقدامات مدیریت بحرانها نیز دچار مشکل و گاه وقفه و کندی می گردند. از این رو دسترسی به نوعی از سیستمهای ارتباطی و مخابراتی که آسیب پذیری کمتری در برابر سوانح داشته باشند و زیر ساختهای آنها در شرایط بحرانی قابل تخریب نباشد مورد استقبال و توجه سازمانها و ادارات مدیریت بحرانها قرار گرفته است. سیستمهای بی سیم (رادیویی و نلفن همراه) اگر چه تا حدودی این مشکلات را بر طرف کرده اند ولی به دلیل اینکه زیرساختهای آنها در روی زمین قرار دارند و در اثر سوانح دچار اختلال می گردند قابل اتکا نیستند. بنابر این نیاز به سیستمهایی که حداقل وابستگی را به تاسیسات و زیر ساختهای زمینی بیش از پیش احساس می شود.
ارتباطات ماهواره ای راه حلهای مناسبی برای این منظور ارایه می دهند زیرا تاسیسات اصلی آنها خارج از جو زمین قرار دارند. امروزه دو نوع شبکه ارتباطات ماهواره ای برای استفاده در مدیریت بحران وجود دارند: 1- سیستمهای ماهواره ای زمین مبنا (GEO-geostationary) و سیستمهای ماهواره ای مدار پایین زمین (low earth orbit-LEO).
ماهواره های GEO در مدارهایی با فاصله 36000 کیلومتری از سطح زمین در حرکت هستند و دارای موقعیتی ثلبت بوده و معمولا خدمات ارتباطی به یک کشور و یا یک منطقه ارایه می دهند و تقریبا یک سوم کره زمین را پوشش می دهند و طیف وسیعی از خدمات صوتی، تصویري و داده ای را ارایه می دهند. این ماهواره ها از طریق امکانات زمینی سیار و ثابت مورد استفاده قرار می گیرند. در حال حاضر نزدیک به 300 ماهواره تجاری از این نوع در مدار زمین قرار دارند.
ماهواره های LEO در مدارهایی با فاصله 780 تا 1500 کیلومتری سطح زمین قرار دارند و می توان از آنها با تجهیزات دستی به اندازه یک دستگاه تلفن همراه استفاده نمود. به همین دلیل ابزارهای مناسبی برای برطرف کردن نیازهای ارتباطی و مخابراتی به هنگام بحرانها هستند. بسته به نیاز می توان از اشکال مختلفی از سیستمهای ماهواره ای استفاده نمود. در مواردی نیاز به سیستمهای دستی است که می توان آنها را در اختیار تیمهای درگیر در مدیریت بحران قرار داد. آنها با استفاده از این سیستمهای ارتباطی دستی که در اثر سوانح قطع نخواهند شد می توانند ارتباطات خود را برقرار نموده و به عملیات امداد و نجات و مانند آنها ادامه دهند. این سیستمها اکنون توسط شرکتهای ماهواره ای ارایه دهنده این نوع خدمات با قیمتهایی بسیار مناسب در اختیار مشترکان قرار داده می شوند. مثلا در آمریکای شمالی قیمت ماهانه این نوع تلفن های همراه در حدود 40 دلار است. در مواردی ممکن است نیاز به سیستمهای ارتباطی قابل حمل (portable) باشد. این سیستمها علاوه بر تلفنهای دستی قابلیت دریافت و انتقال حجم بیشتری از داده ها و اطلاعات در زمانهای سریعتر را دارا هستند و برای عملیات های بزرگ قابل استفاده تر هستند. ضمن آنکه قابلیت دریافت و ارسال اطلاعات هنگام حرکت وجود دارد و می توان آنها را بر روی وسایل حمل و نقل نصب نمود.
در مواردی نیاز به ترمینالهای ثابت ارتباطات ماهوار ه ای وجود دارد و معمولا در مواردی استفاده می شوند که به تجهیزات برای مدتی طولانی تر از یک هفته احتیاج داشته باشیم. این سیستمها هم قابلیتهای بالایی در دریافت و انتقال اطلاعات از طریق ماهواره ها را داشته و به آسانی قابل نصب و بهره برداری هستند. اگر چه قیمتهای انواع مختلف این سیستمها بطور نسبی بالاتر از روشهای رایج مخابراتی هستند ولی به دلیل ارایه خدمات مطمئن، غیر قابل قطع، سریع، و توانائیهای گوناگون از اهمیت زیادی در مدیریت بحران برخوردارند.