مجله اینترنتی مدیریت بحران و سوانح

در حال حاضر هیچ کتاب و منبعی که اطلاعات کامل و به روز مورد نیاز معماران در زمینه طراحی لرزه ای را به صورتی جذاب، خوانا و قابل فهم ارایه نماید وجود ندارد. کتاب "طراحی برای زلزله: راهنمای معماران" (Designing for Earthquake: A Manual for Architects) متشکل از چندین فصل است و اطلاعات کاملی در مورد مبانی طراحی برای زلزله ارایه می دهد که توسط متخصصان این رشته تهیه شده است. نویسندگان از آزادی کامل در تنظیم و نوشتن مطالب فصل مربوطه برخوردار بوده و به همین دلیل این مجموعه در حقیقت مجموعه ای از نظرات کارشناسی می باشد. کتاب طراحی برای زلزله: راهنمای معماران در تلاش است تا اصول طراحی زلزله را برای کسانی که دارای پیشینه فنی مربوطه در زمینه های مهندسی و زلزله شناسی نیستند تشریح نماید. مخاطبان اصلی این مجموعه معماران شامل معماران تجربی، دانشجویان معماری و اساتید دانشکده های معماری که به تدریس سازه ها و طراحی لرزه ای می پردازند می باشد.

با آنکه این مجموعه در آمریکا تهیه شده است ولی مروری بر مطالب و محتوای آن حاکی از ارزش فوق العاده این مجموعه برای دست اندرکاران و متخصصان و دانشگاهیان معماری در سایر مناطق زلزله خیز جهان از جمله ایران می باشد. کتاب در 10 فصل مطالب زیر را در بر می گیرد:
فصل اول: مقدمه
فصل دوم: ماهیت زلزله ها و مخاطرات لرزه ای
فصل سوم: ارزیابی و انتخاب سایت
فصل چهارم: اثرات زلزله بر ساختمانها
فصل پنجم: مسایل لرزه ای در طراحی معماری
فصل ششم: مقررات طراحی لرزه ای
فصل هفتم: طراحی لرزه ای: گذشته، حال و آینده
فصل هشتم: ساختمانهای موجود: ارزیابی و مقاوم سازی
فصل نهم: فلسفه طراحی غیر سازه ای
فصل دهم: طراحی برای مخاطرات فوق العاده بزرگ

شما می توانید این مجموعه ارزشمند را بطور رایگان از سایت زیر دریافت نمایید:

http://www.fema.gov/library/viewRecord.do?id=2418

تهیه برنامه های مدیریت بحران گامی اساسی در مدیریت بحران تلقی می شوند ولی برنامه ها زمانی از کارایی لازم برخوردار خواهند بود که دائما به روز شده و از اجرایی بودن آنها بخصوص آن قسمتهایی که به مرحله واکنش و پاسخگویی در بحرانها مربوط می شوند اطمینان کافی وجود داشته باشد. به همین دلیل انجام تمرینات، مانورها و آزمایشات در شرایط عادی به منظور اطمینان از اینکه تیم های مختلف نقش و وظیفه خود را می دانند و هماهنگی لازم بین افراد و گروهها برقرار است و تجهیزات مورد نیاز در شرایط بحرانی به درستی عمل می کنند و مردم نیز از اقدامات احتمالی که باید انجام دهند آگاهی دارند بخش مهمی از وظایف مدیران بحران در شرایط عادی برنامه ریزی برای تمرینات و اجرای مرتب آنها در سطوح مختلف است. آزمایشات و تمرین ها ما را نسبت به روز بودن برنامه ها اطمینان داده و نقاط ضعف برنامه ها را شناسایی کرده و تجربه عملی افراد شرکت کننده را افزایش می دهد.
بطور کلی روشهای زیر برای تمرینات، آزمایشها و مانورهای مدیریت بحران وجود دارند:
1. روش چک لیست
2. روش رومیزی
3. روش شبیه سازی

در روش چک لیست که ساده ترین و کم هزینه ترین روش آزمایش برنامه های مدیریت بحران است چک لیستی تهیه می شود و فرد آزمایش کننده مورد به مورد را چک کرده تا اطمینان حاصل نماید که آنچه در برنامه مدیریت بحران در مورد وظایف و اقدامات و منابع تشریح شده وجود دارند و سر جای خود هستند و در صورت بروز بحران آمادگی فعال شدن را دارا هستند.
در روش رومیزی معمولا اقداماتی که باید حین بحران انجام شوند بطور شفاهی و هنگامی که افراد مدیریت کننده بحران در دور میزی جمع می شوند تمرین و آزمایش می شود. این روش از روش چک لیست بهتر است ولی نیاز به هماهنگی و برنامه ریزی بیشتری دارد. افراد شرکت کننده در تمرین فهرست وظایف و اقداماتشان داده شده و معمولا بر اساس سناریویی به ایفای نقش خود در سناریوی بحران می نمایند. این روش به دلیل کم هزینه بودن و انعطاف پذیری که دارا است زیاد مورد استفاده قرار می گیرد. کارایی آن بسته به دقت در طراحی آزمایش و همچنین اجرای درست آن و شرکت فعال و جدی افراد دارد.
روش شبیه سازی به شبیه سازی واقعی سناریوی بحران پرداخته و افراد در فضایی شبیه سازی شده به مدیریت بحران شبیه سازی شده مطابق با نقش و وظایف خود می پردازند. این نوع تمرینات می توانند بسیار گسترده و یا محدود باشند. همچنین این نوع تمرینات ممکن است با اعلام قبلی و یا بدون اعلام قبلی صورت پذیرند. این نوع تمرینات نیاز به برنامه ریزی گسترده تر داشته و معمولا دارای هزینه های زیادی می باشند. به همین دلیل معمولا تعداد کمتری از این نوع تمرینات در طول سال انجام می گردند. برای برنامه ریزی این نوع تمرینات مراحل زیر باید دنبال شوند:
1. تعیین مکان تمرین و اطلاعات مربوط به آن
2. تعیین اهداف کلان و موضوع و حوزه پوشش تمرین
3. شناسایی و تعیین سناریو
4. تعیین اهداف جزیی تمرین
5. تهیه دستورالعمل ها و خط مشی های انجام تمرین
6. تعیین فهرست کامل وقایعی که در سناریوی مورد نظر روی می دهند.
7. تهیه لیست افراد و نحوه ارتباط برقرار کردن آنها با یکدیگر
8. تعیین معیارهای ارزیابی تمرین
9. تهیه داستان سناریو مورد نظر
10. تهیه لیست نهایی اقدامات مورد نظر برای اجرا در سناریو
11. جمع آوری داده های مورد نیاز برای اجرای سناریو و تمرین
12. برنامه ریزی مسایل تدارکاتی، ایمنی و امنیتی اجرای تمرین

در خیلی از شهرهای کانادا حداقل سالی یک بار این تمرینات انجام می گردند. هفته گذشته من در یکی از این تمرینات رومیزی در شهر کوینت وست که شهر نسبتا کوچکی در اونتاریو است شرکت کردم و از برنامه ریزی و اجرای آن بسیار لذت بردم.

هفته جاری (هفتم تا پانزدهم ماه می) هر ساله به نام هفته آمادگی در برابر بحرانها در کانادا نام گذاری شده است. مطلب زیر از یکی از نشریات مدیریت بحران النتخاب و به فارسی برگردانده شده است. به نظر می رسد نکات آموزشی مفیدی برای عموم و بخصوص برای دست اندرکاران مدیریت بحران و از جمله افرادی که در آموزش همگانی کار می کنند داشته باشد. این مطلب با عنوان " The Secrets of Teaching Disaster Preparedness " توسط Paul Purcell تهیه شده است.


با آنکه روزنامه ها و شبکه های تلوزیونی هر روز اخبار مربوط به زلزله، سیل، طوفان، آنفلونزای مرغی و سایر بحرانهای طبیعی و غیر طبیعی را پخش می کنند ولی هنوز بسیاری از مردم خود را برای این نوع سوانح آماده نکرده و یا در این کار تعلل می کنند. سوال اصلی این است که چرا؟ چرا واقعا مردم به آموزشهایی که در این موارد داده می شود توجه نمی کنند؟
بطور کلی چند عامل مانع از اصلی در این زمینه هستند که عبارتند از:
ترس: فکر کردن به این مسایل بیش از اندازه ترس آور است
توجه: گرفتار زندگی روزمره و نداشتن وقت کافی برای یادگیری چیزهای جدید
رسانه ها: همیشه کسانی هستند که مواظب این مسایل هستند.
سطوح دانش فعلی: جعبه کمکهای اضطرای برای 72 ساعت همه چیزی است که لازم است
شیوه زندگی: تمایلی به تغییر شیوه زندگی فعلی نیست
درآمد: درآمد لازم برای خرید لوازم و تجهیزات وجود ندارد
انگیزه های شخصی: ما به اندازه ای مهم هستیم که دیگران از ما حفاظت کنند و مواظب ما باشند.
انگیزه های جمعی: من نگران خودم نیستم بلکه می خواهم به دیگران کمک کنم

ترس

ترس احتمالا یکی از مهمترین دلایلی است که مانع آمادگی افراد می شود. بسیاری از مردم بیش از آنکه راجع به منافع خود اتکایی و روی پای خود ایستادن در شرایط بحرانی فکر کنند به مخاطراتی که هنگام بحرانها با آن مواجه می شوند می اندیشند. متاسفانه بسیاری از افراد به ظاهر متخصص و کارشناس هم به خاطر آنکه دانش لازم در مورد آمادگی در برابر بحرانها ندارند بیشتر مردم را از مخاطرات و تهدیدها می ترسانند. در اینجا به تعدادی از روشهای آموزش آمادگی بدون آنکه منجر به ترس و ارعاب شود اشاره می کنیم:

1. به رفتار یک بازاریاب بیمه بنگرید. این افراد وقتی می خواهند بیمه خاصی را بفروشند بجای آنکه به شما در مورد دلایل نیاز به بیمه توضیح دهند بیشتر بر روی منافع آن تاکید می کنند. به عبارت دیگر هنگام آموزش عمومی آمادگی در برابر بحرانها باید به جنبه های مثبت آمادگی بجای بدترین سناریوها تمرکز کنیم.
2. از تهدیدها و مخاطراتی که مردم با آن آشنایی دارند برای آماده کردن آنها در برابر مخاطرات بزرگ و نادر استفاده کنید. به عنوان مثال مردمی که در مناطق ساحلی زندگی می کنند با طوفانهای ساحلی آشنا هستند و آن را می فهمند و آمادگی برای یادگیری روشهای تخلیه در شرایط طوفانی را دارند. در همین منطقه اگر بخواهید در مورد حادثه بزرگ شیمیایی یا هسته ای کار کنید ممکن است موفقیت چندانی به دست نیاورید.
3. آمادگی را بدون ذکر تهدیدات و مخاطرات آموزش دهید. به عنوان مثال به برنامه ریزی مالی در خانه توجه کنید. برای خانوارها بسیار به صرفه است که مواد غذایی را به صورت عمده خریداری کرده و در منزل پخت نمایند. اگر خانوارها این کار را انجام دهند در آن صورت همیشه مقداری مواد غذایی در منزل دارند و در صورت وقوع بحرانی که باید در منزل بمانند می توانند تا مدتی از مواد باقیمانده استفاده نمایند. به همین ترتیب اگر افراد را به چادر زدن تفریحی تشویق نماییم آنها آمادگی لازم را برای انجام این کار در مواقع بحرانی پیدا خواهند نمود.

جلب توجه

با وجود تکنولوژی های امروزی مانند ماکرو ویو، خودپردازها، ایمیل و غیره ما در دنیای پر مشغله ای زندگی می کنیم. بسیار از ما با بمباران اطلاعات مواجه هستیم و هنگام دریافت اطلاعات اضافی دیگر ترجیح می دهیم آنها را خلاصه تر و فشرده تر دریافت نماییم. ما به ندرت وقت کافی برای خواندن همه جزئیات و اطلاعات دریافتی را داریم و به همین دلیل افزودن بر این لیست که حتی اگر اطلاعاتی که داده می شوند برای حفظ جان باشند هم مشکل است.
1. بسیاری از مردم متوجه این نکته نیستند که آماده شدن برای بسیاری از بحرانها فقط نیاز به تغییرات جزیی در شیوه زندگی روزمره دارد و نیاز به یادگیری و دانش خیلی پیچیده ای ندارد.
2. مردمی که در این گروه قرار دارند یعنی فقط نیاز به جلب توجه شان می باشد قدر اشاره و آموزش را می دانند ولی اگر در حد خیلی کم و فشرده و آماده باشد. به همین دلیل بهتر از برای آموزش از چک لیستهای ساده بجای متون طولانی و پیچیده استفاده کنیم.
3. به مردم باید نشان دهیم که چطور برخی اقدامات آمادگی حتی منجر به صرفه جویی در وقت می شود. همچنین در دست داشتن کلیه مدارک کلیدی و مهم در محلی ایمن می تواند منجر به صرفه جویی بسیار زیاد در صورت وقوع بحران و پس از آن باشد.

رسانه ها

رسانه های مانند شمشیر دو لبه هستند. رسانه ها برای اعلام هشدار و اطلاع رسانی خوب هستند ولی برخی مواقع هشدار های خودشان را نقض می کنند. به عنوان مثال در حالیکه گزارش هواشناسی به مردم هشدار خروج از برخی مناطق می دهد رسانه ها خبرنگاران خود را به همان مناطق می فرستند و یا نشان می دهند که در آنجا در حال تهیه گزارش هستند. برخی از مردمی که این را می بینند به نظرشان می رسد که احتمالا اوضاع آنگونه که گقته می شود نیز خراب نیست.
پدیده ها در صفحه تلوزیون ساده تر و آرام تر از دنیای واقعی هستند. تصویر یک مار به اندازه یک مار واقعی ترسناک نیست.

سطح اطلاعات کنونی

بیشتر سایتهای اینترنتی موجود یا در رابطه با آمادگی چیزی جز اطلاعاتی در مورد اقلام مورد نیاز در 72 ساعت اولیه بحرانی ندارند و یا بر عکس حجم وسیعی از اطلاعات در این زمینه ارایه می کنند. هر دوی این سایتها به گونه ای موجب گمراهی مردم می شوند. سایت ساده ممکن است به مردم بگوید تنها چیزهایی که در 72 ساعت اول نیاز دارند همان چیزهایی است که فهرست کرده اند و نهایتا دولت به کمک آنها می رسد. دسته دوم سایتها به مردم اینگونه القا می کنند که وضع آنقدر بد خواهد شد که همه انواع تکنیکهای زنده ماندن را باید دانست. از هر دوی این روشها باید پرهیز نمود. انتخاب حد وسط در این زمینه مفید است.
در این رابطه باید توجه داشت که:
1. جعبه کمکهای 72 ساعته حداقل چیزهایی است که در شرایط بحرانی لازم داریم. توصیه مردم به اینکه شما فقط کمکهای اولیه برای 72 ساعت را بردارید مانند آن است که به خانواده ای که تصمیم به مسافرت دارد بگوییم فقط به میزان کافی بنزین به همراه داشته باشید تا بتوانید به ایستگاه پمپ بنزین بعدی برسید.
2. اگر به مردم مهارتهای حفظ جان را آموزش می دهید به آنها بگویید که این انتخابها نزدیکترین گزینه بعد از استفاده از مواد موجود در جعبه کمکهای 72 ساعته نیستند. این گونه مهارتها در موارد و شرایط بسیار خاص کاربرد دارند.
3. بین این دسته از اقدامات و روشها باید از طریق آموزش روشهای ساده تر که خانواده ها می توانند جان خود و فرزندانشان را حفظ نمایند پلهایی زده شوند.

شیوه زندگی
وابستگی به شیوه خاصی از زندگی به خودی خود نوعی ترس است. تغییر شیوه زندگی به گونه ای که شامل آمادگی در برابر بحرانها نیز بشود از نگاه برخی افراد ترس آور و سخت است. در اینجا دو مساله مورد ت.وجه است:
1. یکی از مهمترین دلایلی که ما به آمادگی در برابر بحرانها می پردازیم آن است که می خواهیم شیوه زندگی خود را حفظ کنیم و نگذاریم بحرانها آنها را از بین ببرند، بنابر این هدف فقط حفظ جان و اموال نیست. بنابر این وقتی در مورد بحرانها صحبت می شود باید کل فرایند و نه فقط آثار اولیه و مستقیم آم به افراد گوشزد شوند. تمامی مشکلات بعد از بحرتان برای بازگرداندن شیوه زندگی به حالت قبلی باید گوشزد شوند.
2. آمادگی واقع بینانه مستلزم تغییرات اساسی در شیوه زندگی نیست و فقط شامل تغییرات و اصلاحات جزیی در برخی چیزهایی که داریم و یا کارهایی که می کنیم می شود. به عنوان مثال پر کردن بنزین وسیله نقلیه قبل از اینکه کاملا خالی شود یک کار چندان پیچیده ای نبوده و زندگی ما را دستخوش تغییرات زیتائی نمی کند ولی اطمینان می دهد که در صورت وقوع حادثه ناخواسته ای حداقل بنزین مورد نیاز در وسیله نقلیه هست.
درآمد

خیلی از مردم فکر می کنند که آماده کردن خود و خانواده شان در برابر بحرانها اقدامی پر هزینه و فراتر از سطح درآمد آنها است. این تصور ضرورتا درست نیست. اگر این اقدامات به درستی انجام شوند حتی می توانند منجر به صرفه جویی مالی نیز بشوند و مردم باید از این موضوع اطلاع داشته باشند:
1. قبلا اشاره شد که داشتن ذخیره مواد غذایی به مقدار بیشتر می تواند منجر به صرفه جویی در زمان خرید بشود. ضمن آنکه در خیلی موارد خرید در مقادیر بیشتر ارزانتر نیز می باشد.
2. خیلی از اقلام لازم برای مواقع بحرانی لازم نیست نو باشند. می توان از اقلام دست دوم و مناسب استفاده کرد.
3. بخش قابل توجهی از آموزشهای آمادگی در برابر بحرانها باید متوجه روشهایی باشد که اجرای آنها هم آمادگی را بالا برده و هم منجر به صرفه جویی مالی در زندگی روزمره افراد می شود.

انگیزه های فردی

انگیزه های فردی دارای درجات است. در حد بالای آن افراد فکر می کنند آنقدر مهم هستند که دیگران مراقب آنها می باشند و نمی گذارند در وضعیت بحرانی دچار مشکل شوند. در سطح پایین آن افراد فکر می کنند که یا هیچ کس وجود ندارد که به داد آنها برسد و یا اینکه هیچ اتفاق مهمی در اینجا نخواهد افتاد بنابر این نیازی به آماده شدن نیست. از نوع دیگر این تصور این است که مردم فکر می کنند این اتفاقات برای ما نمی افتد بلکه برای دیگران می افتد.
1. از آنجا که ما به دنبال آن هستیم که جلوی ترس را بگیریم نباید مردم را بترسانیم که ممکن است هیچ کس به داد شما نرسد پس باید این اقدامات را انجام دهید. در عوض باید به مردم یاد دهیم که در خیلی از مواقع با آماده کردن خود دیگران را نیز تحریک به انجام این کار می کنند. وقتی افراد دوستان و آشنایان خود را ببینند که اقدامات آمادگی و پیشگیری را انجام می دهند بیشتر تشویق به انجام این کار می شوند.
2. به آن دسته از مردم نیز که دارای انگیزه های فردی پایین هستند باید فهمانده شود امکان خود اتکایی و روی پای خود ایستادن در سزایط بحرانی وجود دارد. این افراد نیاز به تقویت اعتماد به نفس دارند. باید به آنها نشان داد که با اقدامات خیلی ساده می توانند وضعیت آمادگی خود در سرایط بحرانی را چندین برابر افزایش دهند.

انگیزه های جمعی

خیلی از افراد آنقدر به دیگران تو.جه دارند که خودشان را فراموش می کنند. یکی از دلایل مشکلات روانی ناشی از بحرانها برای کسانی که مستقیما هم تحت تاثیر آنها قرار نمی گیرند همین است. این فشارهای روانی از آنجا ناشی می شود که افراد شاهد آن هستند که مردم دچار مصسیت شده اند و آنها نمی توانند برایشان کاری بکنند.

1. به این افراد باید گفته شود که بهترین راه کمک به دیگران این است که خودتان را برای شرایط مشابه آماده تر نمایید.
2. وقتی افراد خود را آماده تر کنند به خودی خود هنگام بحران به کمک دیگران هم رفته اند چون به دلیل عدم نیاز آنها به برخی از کمکها سازمانهای امداد می توانند به کمک آنها که به کمک نیاز دارند بروند.
3. بالاخره اینکه با آماده کردن خود دیگران را نیز تشویق به این کار می کنیم. همینطور که با بستن کمربند ایمنی دیگران را هم تشویق به این کار می کنیم.

انجمن حفاظت در برابر آتش آمریکا (The US National Fire Protection Association-NFPA) نسخه جدید استاندارد مدیریت بحران و سوانح و استمرار فعالیتها در شرایط بحرانی را منتشر نموده است. این نسخه که به نسخه 2007 نام گذاری شده است نسخه به روز شده ای است که آخرین بار در سال 2004 به چاپ رسید و اکنون توسط بسیاری از سازمانها و موسسات و مراجع دولتی در آمریکای شمالی و بسیاری از کشورهای دیگر به عنوان استاندارد مدیریت بحران در بخش های عمومی و خصوصی مورد استفاده قرار می گیرد. اولین نسخه این استاندارد در سال 1995 منتشر گردید که بیشتر شبیه به یک توصیه نامه بود. در نسخه ای که در سال 2000 با نگاه جامع تر به مدیریت بحران می نگریست بجای کلمه توصیه از واژه استاندارد استفاده گردید. در نسخه 2004 مدیریت بحران در بخش خصوصی که همان مدیریت استمرار فعالیتها در شرایط بحرانی است به آن اضافه گردید.

این استانداردها نحوه تهیه و محتوای انواع برنامه های مدیریت بحران (پیشگیری، آمادگی، واکنش و بازسازی) و همچنین روشهای اجرا، نگهداری و ارزیابی آنها را ارایه می نمایند. بسیاری از سازمانها و دولتها اکنون برای آنکه مطمئن شوند که برنامه های تهیه شده شان از استانداردهای لازم برخوردارند به این استاندارد ها متوسل می شوند.

نکته مهم در نسخه جدید این استاندارد آن است که بر خلاف نسخه های پیشین این نسخه با همکاری سازمانهای محتلف از جمله انجمن بین المللی مدیران بحران (IAEM) تهیه شده است و بنابر این شرایط پذیرش آن در سطح بین المللی افزایش یافته است. از نظر محتوایی استاندارد جدید بجای چهار فاز در مدیریت بحران موضوع 5 فاز را مورد نظر قرار می دهد که در آن علاوه بر پیشگیری و کاهش اثرات (Mitigation) مساله جلوگیری (Prevention) نیز گنجانیده شده است.

چنانچه در مطالبی در شماره های پیشین این مجله (http://disasterman.blogfa.com/post-11.aspx) در مورد استانداردهای صحبت گردید استاندارد سازی مدیریت بحران از اهمیت بسیار اساسی برخوردار است و کشورها همچنان که در حال پی ریزی سازمانها و نهادهای لازم برای مدیریت بحران هستند لازم است در این باره نیز تلاش نمایند. همانطور که ذکر شد در برخی از کشورها این استاندارد مبنا قرار گرفته و نسخه بومی آن تهیه شده است. زمان آن رسیده است که ما هم به استاندارد سازی این فعالیت در کشور بطور جدی تر بیاندیشیم.

شما می توانید نسخه کامل این استاندارد را در آدرس زیر بدست آورید.

http://www.nfpa.org/assets/files/PDF/CodesStandards/1600-2007.pdf