مجله اینترنتی مدیریت بحران و سوانح

شاید جالب باشد که بدانیم طی سالهای اخیر موج گرما و گرما زدگی یکی از بحرانهای مرگبار در جهان و بخصوص کشورهای پیشرفته اروپایی مانند ایتالیا، اسپانیا، فرانسه و آلمان بوده است. تعداد روزهای شدیدا گرم سال طی سالهای اخیر بسیار بیشتر شده است. بر اساس آمارهای موجود فقط در سال 2003 بیش از 72 هزار نفر در اروپا به دلیل گرمای شدید و گرمازدگی ناشی از آن جان خود را از دست داده ا ند. در فاصله سالهای 1987 تا 2006 نزدیک به 88 هزار نفر در اثر 105 بحران گرمای غیر عادی در جهان جان خود را از دست داده اند. آمارها نشان می دهند که روند تعداد این بحرانها و تلفات ناشی از آنها روندی صعودی بوده است. گفته می شود که بحرانی شدن امواج گرمایی از یک طرف ناشی از پدیده گرم شدن زمین و از طرفی پیر شدن جمعیت بخصوص در اروپا و آسیب پذیر تر شدن مردم در برابر گرما می باشد.
موج گرما عمدتا به دوره ای مستمر از گرمای شدید توام با رطوبت بالا اطلاق می شود. سازمانهای هواشناسی قادرند دوره های گرمایی شدید را پیش بینی کرده و هشدارهای لازم را به مردم بدهند. در این مواقع قرار گرفتن در معرض نور مستقیم خورشید می تواند درجه حرارات را به میزان زیادی بالا ببرد.
موضوع نگران کننده آن است که با آنکه بسیاری از مردم از گرمای زیاد ناراحت هستند ولی اقدامات مناسب برای آمادگی در برابر آن و کاهش اثرات آنها را بکار نمی گیرند. بخش مهمی از تلاشهای مدیران بحران در تابستان در کشورهای اروپایی و تا حدودی آمریکای شمالی و از جمله کانادا به انجام تدابیر آمادگی و مقابله با این نوع بحران اختصاص پیدا نموده است. در برخی از کشورها مکانهای عمومی خنک همراه با آب آشامیدنی رایگان در اختیار مردم قرار داده می شود.

در این نوع بحرانها آموزش همگانی نقش مهمی در پیشگیری و کاهش تلفات ایفا می نماید. برنامه ریزان باید پیامهای آموزشی مناسب را به مردم منتقل نمایند. برخی از پیامهای آموزشی در این موارد عبارتند از:

اقدامات پیشگیرانه و آمادگی های فردی

- از فعالیتهای شدید کم کنید و از سرعت در کار بپرهیزید. اگر مجبور به فعالیتهای تند و پر سرعت هستید سعی کنید آن را در ساعت خنک تر روز انجام دهید. بهترین ساعات برای این نوع فعالیتها معمولا 4 تا 7 صبح است.
- تا آنجا که می توانید در مکانهای دارای سرپوش بمانید و از بیرون رفتن حتی الامکان پرهیز نمایید.
- اگر دسترسی به وسایل خنک کننده ندارید در طبقات پایین تر ساختمان و دور از حررات خورشید بمانید.
- اگر خود سیستم خنک کننده ندارید ولی مکانهای عمومی دارای سیستم خنک کننده در نزدیکی شما هست سعی کنید مدتی از روز را در آنجا سپری کنید.
- توجه داشته باشید که پنکه ها هوا را خنک نمی کنند ولی به دلیل اینکه امکان تبخیر عرق را فراهم می کنند بدن ما را تا حدودی خنک نیز می کنند.-
- حتی الامکان از لباسهای نازکتر با رنگهای روشن تر استفاده نمایید. لباسهای روشن بخشی از حررات خورشید را منعکس می کنند.
- تا می توانید و حتی اگر تشنه هم نیستید مایعات بخصوص آب بنوشید. بدن انسان برای خنک باقی ماندن نیاز به آب دارد.
- آب بهترین مایع هنگام بحرانهای گرمایی است.
- نوشیدن چای و بخصوص قهوه کمتر توصیه می شود. این نوشیدنی ها ممکن است ظاهرا احساس خوبی به دست دهند ولی برای اثر گرما بر بدن را تشدید می کنند.
- مقدار غذا را کم کنید ولی دفعات خوردن را اضافه کنید.
ا- ز خوردن مواد غذایی با پروتئین زیاد خودداری کنید. این غذاها حرارت بدن را بالا می برند.
- از مصرف قرص های نمک خودداری کنید مگر آنکه دکتر شما توصیه کرده باشد.

علایم گرما زدگی

فرد گرمازده اغلب خسته و گیج می شود و ممکن است دچار برخی علائم از قبیل سردرد ، گرفتگی عضلات، پوست خشک و داغ ، تهوع یا استفراغ ، سنکوپ ، تشنج ، اختلالات ریتم قلب ، اختلال تکلم ، افت فشار خون ( به دلیل دهیدراسیون و اتساع عروق محیطی) ، رنگ پریدگی ، نبض ضعیف ، هذیان ، کاهش حجم ادرار و در موارد پیشرفته عدم هوشیاری شود که در صورت عدم رسیدگی به بیمار می تواند کشنده باشد. در صورت عدم تشخیص یا انجام ندادن مراقبت های لازم ، احتمال بروز عوارض و حتی مرگ و میر در این افراد بالاست. این موضوع بخصوص برای افرادی که سابقه بیماری های قلبی و عروقی دارند و در میان افراد سالمند بسیار زیاد است. در حقیقت بسیاری از تلفات گرما زدگی در اروپا را سالمندان تشکیل می دهند. در گرمازدگی های شدید علیرغم انجام اقدامات تشخیصی و درمانی به دلیل شدت صدمات بافتی و عوارضی مانند نارسایی کلیه ، مشکلات تنفسی ، عوارض مغزی ، عوارض قلبی - عروقی ، شوک و اختلالات انعقادی ، عوارض کبدی و گوارشی و اختلالات الکترولیتی مرگ و میر روی می دهد.

کمکهای اولیه شرایط بحرانی

- جهت کمک به افرادی که دچار گرمازدگی شده اند:
- آنها را بلافاصله به مکانهای خنک مثل زیرسایه بان یا اتاق ببرید.
- هر 15 دقیقه نصف لیوان آب خنک به آنها بنوشانید. آب باید به آهستگی نوشیده شود.
- اگر بیمار بیهوش است و آب نمی نوشد و یا در حال بالا آوردن است از نوشانیدن و یا خوراندن به او خودداری کنید.
- ماهیچه های آنها را ماساژ داده و در صورت لزوم روی آنها آب اسپری کنید.
- لباس های آنها را از بدنشان بیرون بیاورید و در صورت لزوم لباسهای حنک و مرطوب به آنها بپوشانید و آنها را در معرض پنکه قرار دهید.
- تنفس آنها را زیر نظر داشته باشید.
- افراد باید در حالت استراحت قرار گیرند.
- اوضاع بیماران را با دقت زیر نظر داشته باشید.
- در صورت لزوم از دستگاه خنک کننده استفاده نمایید.
- به هنگام ضرورت باید از اکسیژن استفاده نمود
- سریعاً بیماران را به پزشک برسانید.

گوگل اخیرا قابلیت جدیدی را به بخش در حال توسعه خود در زمینه نقشه ها افزوده است که در تکمیل تکنولوژی های دیگر گامی به پیش برای جستجو و دیدن نقشه و بطور همزمان تصویر 360 درجه ای از مکان مورد نظر است. این قابلیت که در حال حاضر به طور آزمایشی برای برخی از شهرهای بزرگ آمریکا مانند لوس آنجلس، سانفرانسیسکو و نیویورک ایجاد شده است اگر چه ابزاری است که کاربردهای عمومی زیادی می تواند داشته باشد ولی یقینا برای برنامه ریزی و مدیریت بحران در زمینه های پیشگیری، آمادگی، مقابله و بازسازی کاربردهای فوق العاده زیادی در پی خواهد داشت و دست اندرکاران مدیریت بحران را قادر خواهد ساخت که نه تنها نقشه بلکه تصویر کامل و قابل مانوری از محل و منطقه مورد نظر خود نیز داشته باشند. البته این خدمت جدید به نوبه خود مدیون دوربین هایی است که قادرند تصاویر 360 درجه ای بگیرند. این دوربینها که می توان آنها را به آسانی بر روی وسایل نقلیه عمومی و نیروهای انتظامی و مانند آنها نصب کرد می توانند در فواصل مکانی و زمانی مشخص تصاویر را تهیه کنند. بنابر این امکان به روز سازی دایمی تصاویر نیز وجود خواهد داشت.

بدیهی است این تکنولوژی افق های جدیدی را برای آینده ای که در آن شما بتوانید با انتخاب هر نقطه دلخواه در شهرها تصویر ویدیویی و زنده مکان مورد نظر را نیز داشته باشید فراهم می کند. اگر چه این قابلیت بطور پراکنده هم اکنون نیز وجود دارد ولی فراهم آمدن در چارچوبی منظم، گسترده، در دسترس و قابل جستجویی مانند گوگل بخصوص دسترسی به نمایش های 360 درجه ای که در حقیقت مانند آن است که دوربین در دست خود شما است فراتر از آن چیزی است که اکنون وجود دارد.

به عنوان یک نمونه کابرد تصور کنید زلزله ای در یک شهر رخ داده است و شما با کمک یک یا چند وسیله نقلیه بتوانید تصاویر 360 درجه ای از وضعیت شهر تهیه و در این سیستم قرار دهید و آنگاه برنامه ریزان و تصمیم گیران بتوانند با دیدن آنها در محل کار خود از جزئیات حادثه آگاهی پیدا نمایند و با تکرار تصویر برداری در مقاطع زمانی مختلف روند بازسازی شهر را به صورتی سیستماتیک دنبال نمایند. این تصاویر برای برنامه ریزی و تصمیم گیری ارزششان کمتر از تصاویر ماهواره ای نیست اگر در مواردی بیشتر نباشد. نکته مهم این است که این تکنولوژی ها در حقیقت تکمیل کننده یکدیگر خواهند بود و در مجموع اطلاعات کاملتری در اختیار ما قرار می دهند. مطمئنا شما نیز مثالها و کابردهای فراوان دیگری از این تکنولوژی در مدیریت بحران به ذهنتان رسیده است. اگر تمایل دارید آنها را در قسمت نظرات بیاورید.

مقدمه

تجربه بحرانهای گذشته نشان داده است که اقشار خاص (سالمندان، کودکان، نابینایان، ناشنوایان، معلولان و مانند آنها) از آسیب پذیری بالایی در شرایط بحرانی برخوردارند و لازم است امداگران توجه ویژه به این اقشار در مواقع بحرانی داشته باشند. در این سری از مطالب مجله برخی از نکاتی که باید توسط امدادگران در مورد گروههای خاص در شرایط بحرانی مورد توجه قرار گیرند فهرست می شوند. این مطالب برگرفته شده از ویرایش دوم مجموعه ای به نام "نکاتی برای امدادگران" یا (Tips for first responders) است که به تازگی توسط مرکز رشد و معلولیت دانشگاه نیومکزیکو انتشار یافته است.

مدیریت بحران و اقشار خاص (1): سالمندان

• برخی از افراد سالمند ممکن است خیلی کند نسبت به بحرانها واکنش نشان دهند و ممکن است به درستی متوجه ابعاد بحران نباشند. در صورت لزوم سوالات و جوابها را برایشان تکرار کنید.
• هنگام کمک به سالمندان صبور باشید. سعی کنید مطالب را به درستی و با متانت برایشان توضیح دهید. این کار بهتر از عجله کردن و در نتیجه مواجه شدن با افراد سردر گم و بی میل به همکاری می باشد.
• به این افراد اطمینان دهید که در هر صورت مراقبتهای بهداشتی لازم به آنها خواهد رسید و نگران از جابجایی نباشند.
• افراد سالمند از دور شدن از محل زندگی خود هراس بیشتری دارند. با آنها در این مورد همدلی نمایید و آنها را متوجه کنید که این کار موقتی است.
• قبل از جابجایی افراد سالمند توانایی دیدن و شنیدن آنها را بسنجید و از تکنیکهای امداد و نجات مخصوص هر وضعیت استفاده نمایید.
• اگر فرد سالمند مشکل شنوایی دارد نکات مربوط به امداد رسانی به افراد ناشنوا را بکار بگیرید (در شماره های بعدی ارایه خواهند شد).
• اگر فرد سالمند مشکل بینایی دارد خودتان را به آنها نزدیک کنید و توضیح دهید که برای چه آنجا هستید و نکات مربوط به امداد رسانی به افراد نابینا را بکار بگیرید (در شماره های بعدی ارایه خواهند شد).
• در صورت امکان کلیه داروهای مصرفی فرد سالمند را قبل از تخلیه مکان جمع آوری و به همراه ببرید. از آنها بپرسید چه داروهایی مصرف می کنند و آنها را کجا گذاشته اند. بیشتر افراد سالمند داروهایشان را در مکان مشخصی از منزل نگاهداری می کنند.
• اگر فرد سالمند دچار مشکلات روانی است چراغ و آژیر وضعیت اضطراری را خاموش کرده و خودتان را به فرد معرفی نموده و توضیح دهید که چرا آنجا هستید. سعی کنید به آهستگی و آرامی و شمرده صحبت کنید. از سوالات بله و یا خیر استفاده کنید و در صورت نیاز سوالات را تکرار نمایید. سعی کنید هنگام صحبت کردن به صورت و چشمان فرد نگاه کنید.

در شانزدهم ماه می سال جاری میلادی (2007) مری داگلاس (Mary Douglas) نظریه پرداز مشهور انگلیسی در سن 86 سالگی درگذشت. وی که اصولا به عنوان یک مردم شناس شناحته می شد بیشتر به خاطر نوشته هایش در زمینه خطر، مردم و فرهنگ مشهور شده است. او یکی از پردازندگان اصلی نظریه فرهنگی خطر (Cultural Theory of Risk) است. این تئوری یکی از تئوری هایی است که تلاش می کند نشان دهد درک مردم از خطرات (risk perception) چگونه و تابع چه عواملی است. این نظریه تلاش می کند که نشان دهد چرا مردم با فرهنگهای مختلف دارای درجات ریسک پذیری و برخورد متفاوت نسبت به ریسک و یا خطر هستند. او ابتدا این نظریه را از مطالعاتی که بر روی مردم آفریقا انجام داد مطرح کرد. او متوجه شد که مردم دارای فرهنگهای مختلف از چیزهای مختلفی می ترسند و عکس العمل های متفاوتی نیز نسبت به خطرات نشان می دهند. او برای این منظور مساله تورش فرهنگی (Cultural Biases) و یا شیوه زندگی (Way of life) را مطرح نمود. بر همین اساس او بعدها به همراه آرون ویلداوسکی (Aaron Wildavsky) این نظریه را در کتابی تحت عنوان "خطر و فرهنگ" (Risk and Culture) در سال 1982 منتشر نمودند. این کتاب یکی از منابعی است که باید توسط کلیه کسانی که در زمینه خطر و مدیریت آن مطالعه و کار می کنند خوانده شود. او در سال 1992 کتاب دیگری در همین راستا با عنوان "خطر و سرزنش" (Risk and Blame) نوشت که آن نیز هم منبع خوبی برای کارشناسان و دانشجویان در زمینه خطر است.
این نظریه بطور خلاصه می گوید که رابطه نزدیکی بین فرهنگها و نحوه نگاهشان به دنیا و شیوه زندگی و از جمله مسایلی مانند خطرات وجود دارد. از مطالعه فرهنگها و عوامل سازنده آنها می توان بطور کلی چهار روش زندگی را بر اساس دو عامل "گروه" (group) و "شبکه" (grid) استخراج نمود. هر کدام از این فرهنگها و یا شیوه های زندگی نگاه مخصوص به خود را نسبت به خطرات دارند. "فرد گرایی" (Individualistic) که در آن نقش گروه و شبکه کمتر است ریسک یک مفهوم مثبت است. کسانی که فردگرا هستند و در بازار رقابتی زندگی می کنند برای حفظ شیوه زندگی شان ریسک هایی را می پذیرند. در مقابل افراد طایفه گرا و یا قومی گر(sectarian/egalitarian) قرار دارند که اهمیت زیادی به گروه می دهند ولی برای شبکه اهمیتی قایل نیستند معمولا نگاهی منفی نسبت به خطر دارند. هر گونه خطر و یا تهدیدی گویا طبیعت آنها را بر هم می زند. دسته دیگر آدمهای بروکرات مسلک و یا قاعده گرا (hierarchies) ها قرار دارند که هم به گروه و هم شبکه علاقه دارند. اینها دیدگاهی میانه نسبت به خطر دارند. آنها به اینکه ریسک ها تا چه اندازه قابل تحمل هستند و یا نیستند می اندیشند. دسته چهارم را تقدیر گراها (fatalistics) تشکیل می دهند که دیدگاهی خنثی نسبت به ریسک دارند. از نظر آنها هر چه قرار است اتفاق بیافتد می افتد و ما دخالت چندانی در سرنوست نداریم. اگر این نظریه درست باشد آنگاه می توان به این نتیجه رسید که مدیریت بحران برای فرهنگهای مختلف نیز باید متناسب با دیدگاههای آن فرهنگها از ریسک منطبق باشد (نگارنده در تحقیق خود در ایران خطر زلزله را از دیدگاه این نظریه بررسی کرده است. علاقمندان می توانند به مقاله زیر مراجعه نمایند((1):

مری داگلاس فارغ التحصیل دانشگاه آکسفورد بود و ضمن سالها تدریس در دانشگاههای مختلف انگلستان و آمریکا از جمله دانشگاه پرینستون و ییل (Yale) سالهای آخر زندگی خود را در شهر لندن می گذراند. او اعتقاد داشت که دانش از ارتباطات بین آدمها و فرهنگها تولید و ایجاد می شود و به همین دلیل برقراری ارتباط با فرهنگها و گفتگوی بین آنها را ترغیب و تشویق می نمود.

(1)
Asgary Ali and Willis K.G., (1997), “Households’ Behavior in Response to Earthquake Risk:
An Assessment of Alternative Theories”, International Journal of Disaster Studies, Policy and Management, 21(4).