مجله اینترنتی مدیریت بحران و سوانح

سیستم حمل و نقل عمومی نقش مهمی در مدیریت بحران ایفا می کند و تجربیات بحران های گذشته این موضوع را به خوبی نشان می دهند.  به محض وقوع بحران های بزرگ نیاز به تخلیه و جابحایی مردم آسیب دیده از یک طرف و انتقال امداد رسانان به محل حادثه از طرف دیگر به شدت افزایش می یابند.  اگر چه در مواردی سیستم های حمل و نقل عمومی این وظیفه را به خوبی انجام داده اند ولی موارد زیادی نیز وجود داشته اند که به دلیل عدم هماهنگی و برنامه ریزی های قبلی از این امکانات برای خدمات رسانی به مردم آسیب دیده یا استفاده لازم نشده و یا حتی خود این سیستمها و امکانات آنها در بحران دچار صدمه و آسیب شده اند.  نمونه آن طوفان کاترینا می باشد که در آن علیرغم آنکه ارایه این خدمات در برنامه مقابله با بحران شهر نیو اورلان پیش بینی شده بود ولی به دلیل آنکه رانندگان در سر کار خود حاضر نشدند و همچنین هماهنگی و ارتباط  لازم بین سازمانهای زیربط وجود نداشت نه تنها بیش از 200 هزار نفر از مردم شهر که وسیله حمل و نقل شخصی نداشتند قادر به تخلیه شهر نشدند بلکه اتوبوسهای شهر نیز در سیل رها شده و دچار خسارات زیادی گردیدند.  برنامه های مدیریت بحران که نقش حمل و نقل عمومی را نادیده گرفته و هماهنگی های لازم را با این سازمانها به عمل نیاورند در حقیقت خطرات زیادی را بر مردم تحمیل می کنند. 

اخیرا گزارش مفصلی در این زمینه منتشر شده است که حاصل بررسی های سازمانهای حمل و نقل عمومی آمریکا است و در آن به تفصیل به بررسی نقش و عملکرد سازمانهای حمل و نقل عمومی در بحرانها و مسایل و مشکلات موجود در این زمینه و ارایه راه حلهای مربوطه پرداخته است.  در این گزارش نقش سازمانهای حمل و نقل عمومی در کلیه 4 فاز مدیریت بحران مورد بررسی قرار گرفته است.  بر این اساس مهمترین نقش این سازمانها در مرحله پیشگیری اعمال اقداماتی است که خود سازمانها و تاسیسات و ماشین آلات آنها را در برابر سوانح طبیعی و غیر طبیعی محافظت می کند.  در فاز آمادگی این سازمانها باید حضور فعال داشته و جزیی از تیم برنامه ریزی باشند.  در فاز مقابله نیز طبیعتا بیشترین نقش آنها جابجایی مردم آسیب دیده و یا در معرض خطر به مکانهای امن و سایر خدمات امداد رسانی طبق برنامه ریزی های انجام شده می باشد.  در فاز بازتوانی و بازسازی نیز این سازمانها ضمن برگرداندن خدمات حمل و نقلی خود به حالت عادی در بازگرداندن افراد جابجا شده به محل سکونت خود نقش ایفا می نمایند.  این بررسی نشان می دهد که برنامه های مدیریت بحران موجود به اندازه کافی به نقش و اهمیت و نحوه استفاده از سازمانهای حمل و نقل عمومی در مدیریت بحران توجه نکرده اند.

علاقمندان به جزئیات بیشتر این گزارش می توانند اصل آن را از آدرس زیر دریافت نمایند.

http://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/sr/sr294.pdf

• 1. دانشگاه کاپلا (Capella University – Doctor of Philosophy in Public Safety with Emergency Management Specialization
• دانشگاه جورج واشینگتن (George Washington University – Doctor of Science in Engineering Management with Research Focus in the Field of Crisis, Emergency and Risk Management)
• دانشگاه ایالتی جورجیا (Georgia State University - Ph.D. Degree in Public Policy)
• دانشگاه ایالتی لوئیزیانا (Louisiana State University – Disaster Science and Management
• دانشگاه ایالتی داکوتای شمالی (North Dakota State University - Ph.D. in Emergency Management)
• دانشگاه ایالتی اوکلاهاما (Oklahoma State University - PhD in Fire and Emergency Management)
• دانشگاه ای & ام تگزاس (Texas A&M University – Graduate Certificate in Environmental Hazard Management)
• دانشگاه دلور(University of Delaware – Disaster and Public Policy Concentration within the Ph.D. in Environmental and Energy Policy)
• دانشگاه تگزاس شمالی (University of North Texas –PhD in Public Administration and Management with a Concentration in Emergency Administration and Planning)

همانطور که مشاهده می شود این رشته با عناوین مختلف و در دانشکده های مختلف ارایه می شود.  ماهیت بین رشته ای مدیریت بحران دلیل اصلی آن می باشد.  افراد متناسب با مدارک قبلی خود می توانند دانشگاهی که برای آنها مناسب تر است را برای تحصیل انتخاب نمایند. 

در ایران تا آنجا که نویسنده اطلاع دارد  فعلا دوره دکترای مدیریت بحران با همین نام وجود ندارد و البته نیاز به آن هم به دلیل نداشتن مقاطع لیسانس و فوق لیسانس این رشته هم کمتر احساس می شده است.  با این حال با توجه به وسعت کشور از نظر جمعیت و مساحت و میزان بلایا و همچنین راه اندازی تعداد بیشتر دوره های مدیریت بحران در دانشگاهها و نیاز به تحقیقات متمرکز تر در این زمینه در آینده، فکر راه اندازی دوره دکترای اختصاصی این رشته حداقل در یکی از دانشگاههای کشور می تواند بسیار مفید باشد.  برنامه های درسی دانشگاههای فوق می توانند برای تعریف و تهیه دوره مربوطه در ایران نیز مورد استفاده قرار گیرند. 

اخیرا محققان در آمریکا با گرد آوری آمار مرگ و میر های ناشی از بلایای طبیعی نقشه مرگ و میر بلایای طبیعی آمریکا را تهیه نموده اند.  سوزان کاتر (Susan Cutter) و کوین بوردن (Kevin Borden) ار دانشگاه کارولینای جنوبی در کلمبیا از داده های سراسر آمریکا از سالهای 1970 به بعد برای تولید این نقشه استفاده کرده اند.  از نظر خانم کاتر این نقشه به مدیران بحران امکان می دهد که نگاهی جغرافیایی به این مرگ و میرها داشته باشند.  در صورتی که بدانیم مرگ و میرها بیشتر کجاها رخ می دهند و یا بیشتر از متوسط کشور هستند می توانیم توجیهات بیشتری برای تخصیص منابع برای پیشگیری و کاهش بلایا داشته باشیم. 

در این نقشه بیشتر مرگ و میرها در جنوب آمریکا و جایی که بیشترین طوفانها رخ می دهند بوقوع پیوسته اند.  در شمال نیز خشکسالی و گرما بیشترین آثار مرگ و میر را داشته اند.  جنوب مرکزی نیز بیشتر از سیل و گردبادها آسیب پذیر بوده است. 

بر اساس این نقشه گرما و خشکسالی رتبه اول را از نظر مرگ و میر با 19.6 درصد داشته اند.  پدیده های آب و هوایی تابستانی 18.8 درصد و پدیده های آب و هوایی زمستانی 18.1 درصد مرگ و میرها را به خود اختصاص داده اند.  پدیده های زمین شناختی (مانند زلزله)، آتش سوزی جنگل ها، و طوفانها در مجموع مسئول 5 درصد کل مرگ و میرها بوده اند. 

هدف از ارایه این مطلب ترغیب علاقمندان بخصوص جغرافی دانان کشور به تهیه نقشه های مشابه در کشور می باشد.  این نقشه ها می توانند کمک های زیادی به برنامه ریزان و تصمیم گیران بنمایند. اگر چه مشکل ولی با کمی تلاش چنین کاری امکان پذیر است.

منبع:

1. Kevin A Borden and Susan L Cutter. Spatial patterns of natural hazards mortality in the United States. International Journal of Health Geographics, (in press)