مجله اینترنتی مدیریت بحران و سوانح

دیروز یعنی چهاردهم اکتبر و دومین چهارشنبه این ماه به عنوان روز جهانی آمادگی در برابر بلایا توسط مجمع عمومی سازمان ملل نام گذاری شده بود.  بطور تصادفی امسال در چنین روزی من در کره جنوبی و در شهر سئول بودم.  کره جنوبی کشوری است که هرگز به اندازه ایران نه تجربه علمی و نه عملی در زمینه بلایا، بحرانها و مدیریت بحران دارد ولی اکنون و در زمانی بسیار کوتاه و از سال 2004 به دلیل استفاده از تجربیات دیگران و بخصوص تجربه آمریکا نهادسازی های مهمی در زمینه مدیریت بحران تشکیل داده است که از نظر اینجانب توانسته است خلاء های تجربیات علمی و عملی گذشته را به سرعت پر نمایند.  ایران علیرغم داشتن تجربیات فراوان در این زمینه ها به دلیل نداشتن نهادهای مناسب هنوز دشواری های زیادی در مدیریت بحرانها و بلایا دارد.  هر کشوری با شرایط ایران از نظر بلایای طبیعی و غیر طبیعی حتما تا کنون نهادهای بسیار قوی و نقش آفرینی را برای مدیریت جامع آنها تشکیل می داد که می توانست الگویی برای دیگر کشورها باشد.  اتفاقی که در ایران هنوز بطور واقعی نیافتاده است.  هر گاه حادثه بزرگی رخ می دهد این ضعف و شکاف آشکارتر شده و اقداماتی گذرا در این خصوص انجام می گیرند ولی با گذشت زمان همه چیز مجددا به جای اول خود باز می گردد.  ضعف در نهادسازی در واقع باعث شده است که تجربیات منتقل نشده و سازماندهی امور از هماهنگی و انسجام و کارایی لازم برخوردار نباشند.  در عین حال که نهادهای گوناگون وجود دارند ولی بجای آنکه تکمیل کننده فعالیتهای یکدیگر باشند موازی یکدیگر و گاه در تقابل با یکدیگر عمل می نمایند.  سازمانهایی که باید به امر تحقیق بپردازند وارد عرصه های عملیاتی شده و سازمانهایی که باید به امر عملیات بپردازند کارهای تحقیقاتی انجام می دهند.  هر کدام دکترین و راهبرد متفاوتی را در مدیریت بحران دنبال می نمایند و ارتباطات عمودی و افقی آنها با نهادهای دیگر چندان روشن نیست.  نهادسازی در مدیریت بحران البته مفهومی بسیار وسیع و عمیق است که شامل کلیه نهادهای اداری، حقوقی و اجتماعی می شود.  اینها همه لازم و ملزوم و مکمل یکدیگرند.  من بارها در کنفرانس ها و مجامع علمی و حرفه ای در ایران بوده ام که شما از هر چه نام می برید (قانون، برنامه، سازمان، متخصص و کارشناس) به سرعت گفته می شود که ما آن را داریم و یا آن را انجام داده ایم  ولی در عمل برآیندی از وجود چنین چیزهایی کمتر مشاهده می شود.  اگر سوال کنید چرا چنین است، در حقیقت جواب آن در عدم نهادسازی درست است.  نهادسازی اصولا برای کاهش هزینه های مستقیم و غیر مستقیم و افزایش کارایی صورت می پذیرد.  اگر نهادها به موازی کاری و انجام اموری که در آنها تخصص ندارند و یا انجام آنها کمکی به نهادهای دیگر نکنند در واقع هزینه ها نه تنها کاهش نیافته بلکه افزایش نیز می یابند.  

از مهمترین آرزوهای من همواره این بوده است که ایران زمانی نهادی در شان و درخور در زمینه مدیریت بلایا و بحران به شکل مدرن آن داشته باشد.  کره جنوبی خیلی دیر شروع کرد ولی اکنون نهادی دارد که با توجه به برنامه ها و اقداماتی که در حال انجام دارند نهادی بسیار پیشرو و آینده ساز به نظر می رسد.  اگر باور نمی کنید به سایت زیر مراجعه کنید:  http://eng.nema.go.kr/

بحرانها انواع و اقسام دارند.  در حالی که برخی از بحرانها به طور ناگهانی و دفعی رخ می دهند ( مانند زلزله ) برخی دیگر به تدریج و در طول زمان رخ می دهند (مانند خشکسالی و تغییرات آب و هوایی).  اکنون مدتهای مدیدی است که دانشمندان در باره گرم شدن کره زمین و تغییرات آب و هوایی و نیاز به اقدامات گسترده برای مهار و یا کند کردن آن تا آنجا که این پدیده تحت تاثیر فعالیتهای انسانی است صحبت کرده اند.  از دیدگاه مدیریت بحران فقط ذکر همین نکته کافی است که در صورت ادامه روند کنونی بحرانهایی که امروزه به طور پراکنده در گوشه و کنار کشورها و جهان شاهد آن هستیم تبدیل به وقایعی روزمره خواهند شد.  با این حال به دلیل اینکه این پدیده ظاهرا به طور تدریجی در حال وقوع است و یا تصور می شود که این مشکل نسلهای بعدی است کمتر آن را جدی گرفته ایم. ولی باید توجه داشت که این پدیده شاید مهمترین موضوع قرن بیست و یکم باشد.

آگاه سازی و آموزش مردم و سیاست مداران نسبت به این موضوع از اهمیت زیادی برخوردار است.  یکی از روشهای بسیار کارآمد در این خصوص استفاده از فیلم ها است.  قبلا در این زمینه فیلمهایی تهیه شده اند.  شاید فیلم حقیقت تلخ (The inconvenience truth)  یکی از شناخته شده ترین فیلمها در این زمینه بود که البته در روشن سازی افکار عمومی نقش زیادی داشت.  این فیلم توانست نشان دهد که این پدیده واقعی است و  متاسفانه وجود دارد.  

اکنون زمان آن رسیده است تا تلاشها بر روی اقدامات متمرکز شوند و بنابر این فیلمهایی که بتوانند مردم و مسئولان را به اقدام در این زمینه وادار نمایند از اهمیت زیادی برخوردارند. در همین راستا فیلم دیگری تهیه و به بازار آمده است که به ما نسبت به عواقب عدم اقدام  هشدار می دهد.  نام این فیلم عصربی خردی (The Age of Stupid) است که توسط فرانی آرمسترونگ (Franny Armstrong) به صورت مستند- دراماتیک-انیمیشن تهیه شده و در آن بازیگر مشهور پت پست لثویت (Pete Postlethwaite) به ایفای نقش مردی می پردازد که در دنیای ویران سال 2050 میلادی زندگی می کند و در حالی که آرشیو فیلمهایی از سال 2008 را مرور می کند از خود می پرسد "چرا ما تغییرات آب و هوایی را زمانی که می توانستیم متوقف نکردیم؟"   اکرانهای اولیه این فیلم در انگلستان و استرالیا در مرداد امسال صورت گرفتند.  این فیلم از اول مهر وارد سینماهای جهان شده است. 

این فیلم در 7 کشور و در طول سه سال فیلم برداری شده است و شامل 6 مستند مجزا، قطعات آرشیوی و مقدار زیادی انیمیشن است. هزینه های اولیه این فیلم با هدایای 500 تا 35000 پوندی افراد علاقمند که بعدا در سود حاصله نیز شریک خواهند بود تامین گردید.   هدف اصلی این فیلم آن است که بگوید تغییرات آب و هوایی و پیامدهای آن جدی هستند و حرف زدن در باره آن کافی نیست بلکه باید عمل کرد.  این فیلم نشان می دهد که انسانها در حقیقت به دلیل عدم اقدام مناسب در سالهایی که فرصت و امکان آن را داشتند به نوعی خودکشی  در کره زمین کمک کردند.  البته شاید فیلم این نکته را القاء نماید که هم اکنون نیز برای اقدام کمی دیر شده است.

بدون شک این فیلم از جمله فیلمهایی خواهد بود که جای ویژه ای را در میان فیلمهای مرتبط با مدیریت بحران برای سالهای آینده خواهد داشت و کلیه کسانی که در این رشته کار و تدریس و تحقیق و تحصیل می نمایند باید آن را ببینند.